Aileler tanıştı, aracılar konuştu, belki yüzükler bile takıldı. Yine de içinizde cevabı olmayan bir iki soru kaldı. Aday nerede çalıştığını anlattı ama o iş yerini sizden kimse görmedi. Oturduğu ev tarif edildi, adresi hep bir başkasının ağzından geldi. Daha önce evlenip evlenmediği ise hiç konuşulmadı.
Bu soruların cevapsız kalması kimsenin kötü niyetli olduğunu göstermez. Gösterdiği şey, tanışmanın büyük ölçüde başkalarının anlattıklarıyla ilerlediğidir. Evlilik öncesi araştırma tam bu boşluğu doldurur: adayın kendi verdiği bilgiyi, aracıların söylediklerinden ayırıp tek tek sınar.
Tanışmadan sonra açık kalan sorular
Tanışma sürecinde kefil olan kişiler genellikle iyi niyetlidir ve adayı yıllardır tanıdıklarını söylerler. Ne var ki tanımak ile bilmek aynı şey sayılmaz. Bir akrabanın “işi gücü yerinde” demesi, adayın bugün hangi işte, hangi koşulda çalıştığını söylemez. Bir komşunun “aileyi bilirim” sözü de adayın kendi hayatını anlatmaz.
Bu noktada açık kalan sorular üç başlıkta toplanır:
- Anlattığı iş: Söylediği iş yeri işleyen bir yer mi, aday orada çalışan biri olarak görülüyor mu? Kendi işi olduğunu söylüyorsa, o iş yerinin gün içinde işleyen bir yer olup olmadığı.
- Oturduğu yer: Oturduğunu söylediği mahallede, söylediği evde mi yaşıyor; yoksa adres başka bir yeri mi gösteriyor?
- Medeni durumu: Daha önce evlenip evlenmediği ve bugün bekâr olup olmadığı.
İlk iki başlık yerinde bakılarak cevaplanabilir. Üçüncüsünün en kesin cevabı ise bir belgededir: medeni durumu gösteren nüfus kayıt örneğini aday kendisi kolayca alıp verebilir. Belge elinize geçtiğinde alındığı tarihe bakın; birkaç ay önce alınmış bir örnek, bugünkü durumu göstermeyebilir. Bu belgeyi istemek, ailelerin birbirine duyduğu güvene gölge düşürmez; evliliğe hazırlanan iki kişinin birbirine gösterdiği açıklığın bir parçasıdır. Araştırma bu belgenin yerini tutmaz, onun söylemediğini tamamlar: adayın anlattığı hayat ile dışarıdan görülen hayatı arasında, belgeyle çelişen bir iz olup olmadığını.
Bir iş yerinin var olması ile adayın orada çalışması da ayrı şeylerdir. Tabelası asılı bir dükkân gün boyu kapalı durabilir, aday orada yalnız ara sıra bulunabilir ya da anlattığı görevden farklı bir işte çalışabilir. Rapor bu ayrımları birbirine karıştırmadan, gördüğü ölçüde ayrı ayrı yazar.
Araştırmanın sınadığı tek şey: adayın kendi sözü
Bu çalışmada ölçü, adayın size ve ailenize anlattıklarıdır. İşini, evini, gündelik hayatını kendisi nasıl tarif ettiyse, yerinde ona bakılır. Aracıların ve kefillerin anlattıkları zaten sizin elinizdedir; çalışma onların yerine adayın kendi sözüne yönelir ve bunu tanıdık çevreye hiç uğramadan yapar. Bu tercihin sebebi açık: tanıdıklar arasına bir soru düştüğü anda haber yayılır, hem siz hem aday ortada kalırsınız.
Adayın ailesi hakkında yorum, geçmişe dair söylentiler ve çevresinin onun için ne düşündüğü rapora girmez. Rapor söylenenle görüleni yan yana koyar, hükmü size bırakır.
Adayın ya da ailesinin araştırmayı öğrenip öğrenmeyeceği de akla gelen ilk sorulardandır. Bu riski en çok büyüten şey, sorunun tanıdıklar arasında dolaşmasıdır; çalışma o yola hiç girmediği için haber de o yoldan yayılmaz. Başvurunuzu yalnız işi yürütenler bilir; ailelere bir şey anlatılıp anlatılmayacağına siz karar verirsiniz.
Çalışma adayın gündelik hayatını baştan sona kayda geçirmeye yönelmez. Amaç, anlattığı bilgilerin yerinde karşılığı olup olmadığını görmektir; bu da belirli noktalarda, belirli zamanlarda yapılan kısa kontrollerle sınırlı kalır. Kapsam sınanacak bilgi sayısıyla belirlenir, ücret de bu kapsama göre konuşulur.
Çalışmayı kurmak için gerekenler
Başvuruyu evlenecek kişi de ailesinden biri de yapabilir; raporun kime verileceği en başta belirlenir ve rapor yalnız o kişiye ulaşır. Çalışmanın kurulması için adayın adı ve soyadı, anlattığı iş yerinin adı ve hangi ilçede, hangi mahallede olduğu, oturduğunu söylediği yer ve varsa bir fotoğrafı yeterlidir. Aday Mardin’in başka bir ilçesinde, örneğin Kızıltepe’de ya da Midyat’ta yaşıyor ya da çalışıyorsa çalışma o ilçede kurulur; yol ve uzaklık da planın parçası olarak baştan konuşulur.
Aracıların kim olduğunu, ailelerin birbirini nereden tanıdığını ya da tanışma sürecinde kimin ne dediğini ayrıntısıyla anlatmanız gerekmez. Bunlar çalışmanın konusu olmadığı gibi, dosyada tutulan bilgiyi de gereksiz yere büyütür. Size en çok yardımcı olacak hazırlık, içinizdeki soruları tek tek yazmaktır; rapor da o sorulara göre düzenlenir. Ön görüşmede bu sorular birlikte gözden geçirilir; hangisinin yerinde cevaplanabileceği, hangisinin bir belgeyle kapanacağı orada belli olur.
Rapor aile görüşmesine nasıl girer?
Raporda adayın anlattığı her bilgi için ayrı bir satır bulunur; o satıra, yerinde görülen ve görüldüğü tarih yazılır. Bir bilgi doğrulandıysa doğrulandığı, doğrulanamadıysa neden doğrulanamadığı açıkça belirtilir. Okuduğunuzda, hangi sorunun kapandığını ve hangisinin hâlâ açık durduğunu tek bakışta görürsünüz.
Uyuşmayan bir satır, kendiliğinden bir yalan anlamına gelmez. Aday işini yakın zamanda değiştirmiş, yeni bir eve taşınmış ya da bir şeyi eksik anlatmış olabilir. Böyle bir satır size, aile görüşmesinden önce açıkça sorabileceğiniz somut bir soru verir; tahmine ve söylentiye dayalı bir konuşmanın yerine, cevabı bilinebilecek bir konuşma açar. O soruyu önce kendi ailenizle mi, yoksa doğrudan adayla mı konuşacağınız da sizin kararınızdır. Her şey uyuşuyorsa da kazancınız büyüktür: masaya rahat bir gönülle oturursunuz.
Araştırmanın zamanı da sonucun değerini etkiler. Söz öncesinde yapılan bir çalışma ile nikâh hazırlıkları başlamışken yapılan arasında, hem sizin hem ailelerin önündeki seçenekler bakımından fark vardır; bu farkı söz, nişan ve nikâh arasında doğru zamanı konu alan yazıda ayrıntısıyla anlattık. Hangi aşamada olursanız olun, raporu kiminle paylaşacağınıza ve görüşmede ne kadarını kullanacağınıza siz karar verirsiniz. Aileler arasında konuşulacaksa raporun bütününü göstermek zorunda değilsiniz; hangi satırların paylaşılacağını seçmek de size kalır.