Yakınınızın telefonu kapalı, bilinen hiçbir yerde değil ve saatler geçtikçe içiniz daralıyor. Kolluğa bildirimi geciktirmeden yaptıktan sonra ailenin elinde genellikle birkaç parça bilgi kalır: en son kimle konuştuğu, giderken üzerinde ne olduğu, belki de kapıdan çıkarken söylediği tek bir cümle: “Köye gidiyorum.”
O parçalarla yapılabilecek çok şey vardır. İlk günler önemlidir; aradan haftalar geçmişse de başvurmak anlamını yitirmez, yalnız çalışma bu kez daha eski izlerden başlar. Kayıp yakın araştırması resmî aramanın yerine geçmez, onunla yan yana yürür; ailenin bildiklerini düzenler, söylenen yer adlarını bugünkü doğru adrese bağlar ve bakılacak yerleri bir sıraya koyar. Yakınınızla yıllardır görüşmüyorsanız ve aradığınız yalnızca bugünkü adresiyse, iş bir kayıp yakın araştırmasından çok adres tespitine benzer; iki çalışmanın sınırları da farklıdır.
Ailenin bildiklerini sıraya koymak
İlk saatlerde herkes bir şey hatırlar ve hatırlananlar birbirine karışır. Biri sabah gördüğünü söyler, öteki akşamüstü konuştuğunu; biri “dayısının yanına gitti” der, öteki “köye” der ve ikisinin aynı yer olup olmadığını kimse bilmez. Bu karışıklık doğaldır ve ilk iş, hiçbir bilgiyi elemeden hepsini yazıya dökmektir. Neyin önemli olduğuna sonra birlikte karar verilir; o an önemsiz görünen bir ayrıntı aramanın yönünü değiştirebilir.
Yazarken işe yarayan başlıklar şunlardır:
- Son görüldüğü an: Nerede, kimin yanında, hangi gün ve saat aralığında görüldüğü. Kesin değilse “öğleden sonra” gibi bir yaklaşık da değerlidir.
- Söylediği ya da ima ettiği yerler: Köy, mezra, mevki, bir akrabanın evi, bir tarla, bir iş yeri. Ad yanlış hatırlansa bile olduğu gibi yazın.
- Yanına aldıkları ve bıraktıkları: Kimliğini, telefonunu, bir çantayı yanına aldı mı, yoksa evde mi bıraktı? İkisi de bir bilgidir.
- Sık uğradığı yerler: İş yeri, çarşıda oturduğu bir dükkân, bir akrabanın evi; ilk bakılacak yerlerin listesi bunlardan çıkar.
- Son günlerdeki değişiklik: Sözleri, planları, kimseye söylemeden yaptığı bir hazırlık.
Ailenin farklı üyeleri aynı günü farklı anlatabilir. Bu çelişkiler silinmez, yan yana yazılır; doğru bilgi bazen ikisinin arasında bir yerdedir ve bu ancak iki anlatım yan yana durduğunda görülür. Bu dökümün bir kopyası resmî başvurunuzda da işinize yarar.
Ailenin üstlenebileceği işler
Arama sürerken ailenin yapabileceği en değerli şey, bilgiyi tek elde toplamaktır. Kollukla ve bizimle konuşan kişinin aynı kişi olması, her yeni bilginin iki tarafa da eksiksiz ve aynı biçimde ulaşmasını sağlar. Evde en az bir kişinin ulaşılabilir kalması da önemlidir: yakınınız döner ya da biri haber getirirse ilk duyan o olur. Yakınınızın düzenli kullandığı bir ilaç, sağlığıyla ilgili bir durum ya da son zamanlarda yaşadığı zor bir olay varsa bunu hem kolluğa hem bize ilk konuşmada söyleyin; aramanın önceliklerini değiştirebilir.
Yakınınızın odasında bıraktığı defter, bilet, fatura ya da küçük bir not, gittiği yeri gösterebilir. Bunları atmadan, yerlerini değiştirmeden bir arada tutun. Aynı anda birçok kişinin birçok yeri araması ise bazen yanlış bir bilginin hızla yayılmasına yol açar; duyduğunuz her şeyi kimden duyduğunuzla birlikte not edin, böylece hangi sözün nereden geldiği sonradan ayırt edilebilir.
“Köye gitti” sözü bugün hangi mahalleyi gösterir?
Ailenin elindeki en güçlü ipucu bir köy adıysa, bu adın bugünkü karşılığını bilmek işin yönünü belirler. 2012’deki büyükşehir düzenlemesiyle Mardin’deki köyler ve beldeler mahalle oldu. Resmî kayıtta artık köy yazmaz; aile bir yere “köy” demeyi sürdürse de o yer bugün bir ilçeye bağlı, adı belli bir mahalledir. Bir zamanlar belde olan yerler için de durum aynıdır: ailenin “kasaba” dediği yerin resmî kaydı da artık bir mahalle adı taşır.
İkinci güçlük, aynı adın birden çok ilçede bulunabilmesidir. Aile için tek bir anlamı olan ad, resmî listede başka bir ilçenin başka bir mahallesini de gösterebilir. Yanlış yerde geçen her gün, doğru yerde kaybedilmiş bir gündür.
Çalışma, sahaya çıkmadan önce şu sırayla ilerler:
- Ailenin söylediği ad, ildeki resmî yerleşim listesinde aranır ve geçtiği bütün ilçeler çıkarılır. Ailenin elindeki eski bir belgede, örneğin eski tip bir nüfus cüzdanında ya da bir tapuda bu köyün adı geçiyorsa, o belge bağlı olduğu ilçeyi de gösterir ve eşleştirmeyi tek adımda kapatabilir.
- Ad birden çok yerde geçiyorsa ailenin öteki bilgileri devreye girer: oraya hangi yoldan gidildiği, hangi ilçe merkezinden geçildiği, orada kimin oturduğu, yakınınızın oraya en son ne zaman gittiği.
- Halk arasında kullanılan mezra ya da mevki adı resmî mahalle adından farklıysa, o yerin bağlı olduğu mahalle haritayla belirlenir.
- Mahalle belli olunca, oraya ulaşmanın yolu ve ilçe merkezine uzaklığı hesaplanır; bakılacak yerler en olasıdan başlayarak sıralanır.
Mahalle kent merkezine uzak bir ilçedeyse, örneğin Dargeçit ya da Derik tarafındaysa, plan yolculuğu da hesaba katar ve aynı bölgedeki yerler bir arada ele alınır. Ailenin söylediği yer kentin içindeyse iş daha dar bir alanda, sokak ve kapı düzeyinde kurulur.
Bu hazırlık masa başında yapılan küçük bir iş gibi görünse de sahada günler kazandırır. Mahalle doğru belirlendiğinde ilk bakış, en olası yerde yapılır.
Kırsal mahallede yapılan bakış, kentteki bir adresten farklı planlanır. Evler arasındaki uzaklık, yolun durumu ve mevsim, bir yere ne zaman ve nasıl bakılabileceğini etkiler. Her yer için ayrı bir not tutulur: ne zaman bakıldığı, ne görüldüğü, bir iz bulunup bulunmadığı.
Aramanın sonunda elinizde kalan
Çalışmanın sonunda ailenin elinde, hangi adın hangi mahalleye bağlandığını, hangi yerlere ne zaman bakıldığını ve orada ne görüldüğünü gösteren yazılı bir kayıt kalır. Resmî süreç sürüyorsa bu kayıt oraya da taşınabilir; aynı yerin ikinci kez dolaşılmasının önüne geçmeye yardım eder. Yakınınıza ulaşılamamışsa da rapor boşa gitmez: hangi ihtimallerin kapandığını gösterir, aramanın bundan sonra nereye yoğunlaşacağını daraltır.
Yakınınız bir yetişkinse ve kendi isteğiyle ayrıldığı anlaşılırsa, bulunduğu yer aileye bildirilmez; aile, aramanın bu noktada tamamlandığını öğrenir. Bu çizgi zor gelebilir. Yine de yetişkin bir insanın kendi kararına gösterilen saygıdır ve ileride kendiliğinden kurulabilecek bir yakınlaşmanın önünü de kesmez.
Sosyal medyada kayıp ilanı paylaşmak da aklınızdan geçiyorsa, bunun aramayı nasıl etkileyebileceğini paylaşımdan önce düşünülmesi gerekenleri toplayan yazıda bulabilirsiniz. Hangi adımı atacağınıza karar verirken yanınızda, sorularınızı dinleyen ve her bilgiyi doğru yerine koyan biri olur.